MANDELSZTAM O s i p E m i l j e w i c z, ur. 3 (15) I 1891 Warszawa, zm. 27 XII 1938 obóz przejściowy Wtoraja Rieczka pod Władywostokiem, poeta, prozaik. Ojciec M., E. Szancel był kupcem, matka F. Wierbłocka - nauczycielką muzyki. Dzieciństwo i młodość M. spędził w Petersburgu. W 1907 ukończył Gimnazjum Tieniszewa, jedną z najbardziej prestiżowych szkół petersburskich. Na przełomie 1907-08 przebywał w Paryżu, gdzie zapoznał się z twórczością francuskich symbolistów. W 1909 podróżował po Szwajcarii i Włoszech, następnie wyjechał do Heidelbergu, gdzie przez dwa semestry studiował języki romańskie i filozofię. Latem 1910 wrócił do Petersburga, kontynuował studia uniwersyteckie.
Zadebiutował w czasopiśmie artystyczno-literackim "Apołłon" w 1910. Był częstym gościem salonu literackiego W. Iwanowa, gdzie poznał N. Gumilowa i A. Achmatową. 14 V 1911 przyjął chrzest w zborze metodystów w Wyborgu. W 1912 przyłączył się do akmeistycznej grupy Cech poetów. W 1913 wydał pierwszy tomik wierszy Kamień (Kamień). Drugie, poszerzone wydanie ukazało się w 1916. W 1915 w domu M. Wołoszyna w Koktebelu na Krymie poznał M. Cwieta-jewą. Znajomość ta znalazła odzwierciedlenie w twórczości obojga poetów. Rok 1917 M. spędził w Petersburgu. Rewolucję przyjął nie bezkrytycznie, rozumiejąc wszakże wagę tego przełomu i jego konsekwencje dla jednostki. W 1918 M. wyjechał do Kijowa, gdzie poznał swoją przyszłą żonę, N. Chazinę. W tym samym roku w czasopiśmie "Siriena" w Woroneżu wydrukowano jego manifest Świt akmeizmu (Utro akmieizma), napisany 6 lat wcześniej. W 1922 ukazała się druga księga wierszy M. Tristia (Tristia). Tym tomikiem M. ugruntował swoją pozycję kontynuatora tradygi neoklasycystycznej. W 1919-22 podróżował po Rosji, Ukrainie, Krymie, Gruzji. W 1925 wydał prozę wspomnieniową Zgiełk czasu (Szum wriemie-ni), w 1928 wyszedł zb. artykułów O poezji (O poezii, 1928) i surrealistyczna powieść Znaczek egipski (Jegipietskaja marka, 1928). W 1930 M. odbył podróż do Armenii. Po powrocie znów zaczął pisać. W 1933 w czasopiśmie "Zwiezda" ukazały się napisane na początku lat 30. prozatorskie szkice Podróż do Armenii (Putieszes-twije w Armieniju). Jesienią 1933 M. osiadł na stałe w Moskwie. 13 V 1934 został aresztowany. Oficjalnym powodem było znalezienie podczas rewizji w mieszkaniu nieprawomyślnych wierszy, w tym antystalinowskiego My żywiom, pod soboju nie czują strony... (Żyjemy nie czując kraju, po którym stąpamy...). Wyrok: 3 lata zesłania do miejscowości Czerdyń (w obwodzie permskim). Na zesłaniu towarzyszyła mu żona. Zimą 1934, po usilnych staraniach, M. zezwolono na przeniesienie się do Woroneża. Odizolowany od znajomych, pozbawiony prawie całkowicie pracy zarobkowej, poeta mieszkał w Woroneżu do 1937. W maju termin zesłania dobiegł końca. Z uwagi na zakaz zameldowania w Moskwie, M. tułał się po miejscowościach podmoskiewskich. W marcu 1938 otrzymał skierowanie do domu wypoczynkowego w podmoskiewskiej miejscowości Samaticha. Tam l V 1938 został powtórnie aresztowany, osadzony w więzieniu w Moskwie. W październiku przywieziono go do obozu przejściowego Wtoraja Rieczka pod Władywostokiem. Tam zmarł. Przyczyną śmierci był paraliż serca i arterioskleroza. M. został częściowo zrehabilitowany w 1956, tj. prawnie, ale jego twórczość nie uzyskała zgody na publikację w całości. W zb. Kamień wyróżniają się dwie grupy wierszy. Teksty napisane w 1908-11 wykazują wyraźny wpływ symbolizmu franc. i roś. (P. Yalery, S. Mallar-me, I. Annienski). Poetyka symbolistycznej nieokreśloności zastąpiona zostaje wkrótce przez akmeistyczną poetykę realności, zwrotu ku kulturze antycznej. Wiersze z 1912-15 spełniają programowe założenia poetyki akmeistycznej, wyłożonej w eseju Świt akmeizmu: symbolistycznemu mistycyzmowi i irrealności, przeczuciom katastroficznym przeciwstawiają realny byt, piękno ziemskiego życia, zwracają się ku klasycystycznej jasności, klasycznej formie. M. stworzył i konsekwentnie realizował nową koncepcję słowa jako materiału, którego rola jest tożsama z rolą kamienia w architekturze. Kamień-słowo, będący podstawą całej budowli, jest tak samo wielowymiarowy, jak konstrukcja, którą współtworzy. Do problemów podjętych w Świcie akmeizmu M. powrócił w eseju Rozmowa o Dantem (Razgowor o Dante, 1933). W Kamieniu sztuka jawi się jako najwyższa działalność człowieka. Poeta głęboko i ostro odczuwa współczesność, głosi uniwersalność kultury, zwraca się do jej antycznych korzeni. Główny motyw Kamienia to opisy architektury, rozmyślania nad religią, odwołania do zachodnich tradycji literackich. W zb. Tristia
jjajmocniej zostaje zaznaczony temat erotyczny, pojawiają się silne namiętności, prugi ważny temat to problem śmierci starego świata, zagrożenie kultury, jego opozycją jest temat trzeci: siła twórczości zwyciężająca siły rozpadu. W tomiku Tristia M. łączy ze s°bą wydarzenia różnych epok, rozdrabnia czas historyczny, dzięki czemu daje możliwość całościowego i synchronicznego spojrzenia na bieg historii. Tę koncepcję spojrzenia na historię poprzez poezję, która jak lemiesz odkrywa zapomniane skiby wydarzeń, wyłożył poeta w artykule Słowo i kultura (Słowo {kultura, 1921). W cyklu Tristia z większym nasileniem niż w Kamieniu pojawiają się motywy antyczne. Wiersze z 1921-25, zawarte w wyd. z 1928, odzwierciedlają pogląd, iż sztuka może się oprzeć niszczącemu działaniu czasu. Taką zdolność posiada jedynie sztuka prawdziwa, oddzielona od fałszu i służalczości. M. utwierdza się w "poczuciu własnej racji" jako mierniku czystości i prawdomówności poezji. Dominantą są rozmyślania o przemijaniu, pojawia się stały zwierzęcia z przetrąconym kręgosłupem, które symbolizuje czasy, w jakich przyszło żyć. Forma wiersza ulega zmianie: poeta odchodzi od form klasycznych, utwory są obszerne, czasem pisane wierszem białym. Miejsce świata antycznego zajmuje intymny świat poety, przestrzeń wiersza opisują słowa-klucze charakterystyczne dla tego zbiorku: szopa, ziemia, niebo, woda, sól, gwiazda. Następuje zwrot do konkretu, do codzienności. Pojawia się mowa potoczna, leksyka ludowa. Są to symptomy pierwszych zmian w poetyce M., które w pełni zrealizują się w następnych etapach twórczości. Cykl, zwany przez badaczy wierszami moskiewskimi, obejmuje lata 1930-34. Wiersze tego okresu cechuje prostota i intymność, są one prawie całkowicie pozbawione metafor, konkretne, proste słowa adekwatnie wyrażają napięcia bohatera lirycznego. Poeta nie jest tu obserwatorem rzeczywistości, lecz - całkowicie w nią wtopiony - jest uczestnikiem opisywanych wydarzeń. Elementy języka potocznego pojawiają się coraz częściej, a wraz z nimi wulgaryzmy, nie spotykane wcześniej w języku poetyckim M. W poprzednich zb. można mówić o jednolitej poetyce, w wierszach moskiewskich każdy utwór ma odrębną poetykę. Stylizacje stosowane w wierszach wcześniejszych znikają. Najczęstsze motywy to wspomnienia o przeszłości, poczucie rozdźwięku z epoką, rozmyślania o lit. roś. i własnej twórczości, odzwierciedlone w Ośmiowierszach (Wos'mistiszja, 1933-34), będących uzupełnieniem i ilustracją Rozmowy o Dantem. Dla M., podobnie jak dla Dantego, forma nie jest oderwana od treści, jest równowartościowym składnikiem twórczości. M. pozostaje wierny bergsonowskiej koncepcji czasu i życia jako ciągłej ewolucji form. Wiersze z 1935-37, zebrane w trzech tomach Woronieżskije tietradi (Zeszyty woroneskie), kontynuują linię poetyki, zaznaczoną w cyklu moskiewskim. Wiersze woroneskie to często wiersze-zaklęcia - poeta zaklina strach, śmierć, odnajduje piękno i ład w przyrodzie, z jej znaków stara się odczytać przepowiednie dla siebie. Strachowi i utracie nadziei towarzyszy przekonanie o łaskawości losu, o wielkim, ponadczasowym charakterze swojej twórczości. W trzecim Zeszycie woroneskim M. wznosi się na wyżyny własnej twórczości, zwłaszcza w poemacie Wiersze o Nieznanym Żołnierzu (Stichi o Nieizwiestnom Sołdatie, 1937). Poemat można odczytać jako protest przeciwko wszelkim wojnom, jednocześnie zaś jako przeczucie własnej bezimiennej śmierci, bezsensownej i niepotrzebnej jak wiele innych. M. dokonał również wielu przekładów poezji włoskiej, francuskiej (także starofrancuskiej), gruzińskiej. Jest autorem licznych szkiców poświęconych burzliwym wydarzeniom wojny domowej: Batum (1922, Batumi), Mieńszewiki w Gruzji (1923, Mieńszewicy w Gruzji), Kijew (1926, Kijów). W artykułach o literaturze, esejach, a także recenzjach literackich i teatralnych M. nie tylko odniósł się do różnych utworów i zjawisk literackich, lecz również stymulował ogólne poglądy dotyczące sztuki pisarskiej. Podobnie rzecz ma się z jego prozą artystyczną: zarówno motywy
autobiograficzne Zgiełku czasu, jak i surrealistyczna wizja rzeczywistości w Znaczku egipskim oraz. wrażenia z podróży ściśle splecione są z rozmyślaniami o literaturze i poetyckim akcie twórczym. Poezje M. na język polski tłumaczyli m.in.: S. Barari-czak, M. Leśniewska, S. Pollak, G. Gieysztor.
